padolski (padolski) wrote,
padolski
padolski

Старадаўнія беларускія могільнікі, традыцыі пахаванняў




Пахаванні як памяць аб продках


Ад пачатку гісторыі чалавек шанаваў памерлых супляменнікаў. У светапоглядзе далёкіх продкаў не было смерці-знікнення. Смерць лічылася завяршальным этапам чалавечага існавання і пераходам у іншы свет — краіну нябожчыкаў.Піша археолаг Людміла Дучыц.

Смерць успрымалася як віток жыцця, які садзейнічае перыядычнаму аднаўленню прыроды і грамадства. Стаўленне да магіл продкаў вызначае ступень цывілізаванаці народа. Разбурэнне могільнікаў заўсёды лічылася святатацтвам. Калі прыходзілі заваёўнікі, то яны стараліся разбурыць магілы, каб такім чынам знішчыць у народа памяць пра свае карані.

Узда. Усыпальніца роду Завішаў на могілках.



Самыя раннія пахаванні на тэрыторыі Беларусі вядомыя з эпохі неаліту. Адно з іх археолагі знайшлі каля вёскі Пархуты Дзятлаўскага раёна.


Нябожчыка выправілі на той свет з каменнай сякерай, апрацаванай крамянёвай пласцінкай і гліняным гаршчком. У эпохі бронзы і ранняга жалезнага веку ў Беларусі суіснавалі два спосабы пахавання: трупаспалення і трупапалажэння. На поўдні Беларусі ў тыя часы пачалі насыпаць над магіламі курганы. Таксама даследчыкі выяўлялі пры старажытных магілах сляды ямак ад слупоў: нібыта над імі ставілі нейкія драўляныя збудаванні.

У Цэнтральнай і Паўночнай Беларусі пра пахаванні гэтага часу амаль невядома. Мяркуецца, што спаленыя косткі загортвалі ў бяросту або тканіну, ці складалі ў гліняны гаршчок, і, апускалі ў вадаёмы, у дуплы дрэў, закопвалі ў валах гарадзішчаў.



З другой паловы 1 тысячагоддзя па ўсёй тэрыторыі нашай краіны стаў пашырацца курганны абрад пахавання, які праіснаваў да ўсталявання хрысціянскай рэлігіі.


У некаторых мясцінах нябожчыкаў хавалі ў курганах яшчэ і ў познім сярэднявеччы ( Нарушова Глыбоцкага, Крамянец Лагойскага, Крапіўна Аршанскага р-на і інш.).



Да нашых дзён на старых вясковых могілках можна сустрэць і вельмі архаічныя драўляныя надмагіллі ў выглядзе церамкоў, зрубаў з бярвенняў ці дошак, або проста наваленай абцясанай калоды


(Баркі Клічаўскі, Хорастаў Салігорскі, Гацькаўшчына Дубровенскі, Хатынічы Ганцавіцкі, Багданаўка Лунінецкі раён). Тыя надмагіллі людзі завуць Нарубы, Церамкі, Каплічкі, Грабніцы…



Шмат у нас захавалася і могільнікаў, дзе пахавальны насып па перыметры абкладзены вялізнымі валунамі, а зверху меншымі камянямі.


На многіх пахаваннях у галовах вялікі камень, а ў нагах— меншы. На валунах часта высечаны салярныя знакі, надпісы стараславянскімі і лацінскімі літарамі, схематычныя малюнкі ( Маісееўшчына Барысаўскі, Мінеўшчына Ваўкавыскі, Ухвала Крупскі, Клыні Вілейскі раён). Такія старыя могільнікі носяць назвы Магіліцы, Цвінтар, Кладавішча, Аўстрыйскія Магілы, Дзедавы Ямы, Паганскае Кладбішча, Галодны Могільнік, Халернік…

Шмат могільнікаў з каменнымі крыжамі ( Асецішча, Федаркі, Мількунь, Бабцы Докшыцкі, Перавоз Глыбоцкі, Горы Горацкі раён і інш.). На некаторых з іх у сяродкрыжжы высечаны знакі, надпісы, малюнкі. Напрыклад, каля в. Вітунічы Докшыцкага раёна стаяў крыж на якім схематычная выява чалавека з мячом у правай руцэ і круглым шчытом у левай. Над галавой карона. Каля ног літары RSB і пад імі два кругі, адзін у адным. Гэты помнік перавезены ў Мінск у Музей валуноў.

Надзвычай цікавы надмагільны каменны крыж-помнік знаходзіўся на старых могілках каля в. Стража Кіраўскага раёна на Магілёўшчыне. Некалі яго сцягнулі з могілак і кінулі каля дарогі, дзе ён ляжаў яшчэ ў 1980-я, а на рубяжы стагоддзяў некуды знік.



У сяродкрыжжы быў барэльефна выкананы партрэт шляхціца ў жупане з гузікамі, на галаве шапка з апушкай, на нагах боты. Несумненна, гэта партрэт пахаванага. Па баках крыжа былі барэльефныя выявы гепардаў (барсаў).


Старажытныя гарадскія могільнікі да нашага часу амаль не захаваліся, бо гарады ўвесь час раслі і «наступалі» на могілкі. Аб такіх пахаваннях у асноўным вядома па выпадковых знаходках у час земляных прац, або пры вывучэнні археолагамі гарадскіх напластаванняў. Больш вядома пра пахаванні ў храмах. Розначасовыя пахаванні адкрыты ў Каложскай царкве ў Гродне. У Фарным касцёле ў Нясвіжы знаходзяцца ўсыпальніцы магнацкага роду Радзівілаў. Ёсць пахаванні ў крыптах і ў асобных усыпальніцах.

Самыя старажытныя пахаванні, у асноўным курганныя могільнікі, улічаныя як помнікі археалогіі і знаходзяцца пад аховай дзяржавы. Познесярэднявечныя могільнікі, на жаль, яшчэ не інвентарызаваныя, паступова разбураюцца і мала прыцягваюць увагу навукоўцаў. Помнікі Х1Х—пач. ХХ ст. часам уяўляюць цэлыя скульптурныя кампазіцыі з мармуру, металу, пясчаніка. Яны таксама паступова знікаюць.



Ва ўсіх еўрапейскіх краінах такога кшталту спадчына дэталёва вывучаецца, выдадзены шматлікія альбомы і кнігі.


Пра старажытныя пахавальныя помнікі Беларусі ёсць асобныя невялікія публікацыі, але найчасцей яны згадваюцца ў кантэксце агульных апісанняў населеных пунктаў, ці асобных раёнаў.

За апошнія 15 гадоў шмат старажытных мемарыяльных помнікаў было зафіксавана ў час экспедыцый Этна-гістарычнага цэнтра «Явар» (кіраўнік — археолаг Эдвард Зайкоўскі ). Адбылося 150 экспедыцый працягласцю ад аднаго да трох дзён. Экспедыцыі ладзяцца за кошт удзельнікаў. У першую чаргу экспедыцыйныя маршруты складаліся з мэтай выяўлення сакральных прыродных аб’ектаў( крыніц, узгоркаў, камянёў, дрэў і інш.). У той жа час па дарозе трапляліся старыя могільнікі, маёнткі і паркі.



На могільніках і ў сядзібных парках даводзілася сустракаць панскія склепы ці капліцы-ўсыпальніцы, мода на якія пашырылася ў ХІХ стагоддзі.


У такіх усыпальніцах труны ставілі пад падлогай, або ў спецыяльных паглыбленнях у сценах (крыптах) і пазначаліся мармуровымі ці жалезнымі плітамі з надпісамі. Бывала, што само пахаванне рабілі на могілках, а памятную пліту ўмуроўвалі яшчэ і ў сцяну храма— унутры ці звонку.

Невялікія пахавальныя склепы ёсць на могілках ў в. Камена Лагойскага раёна ( род Жэброўскіх), у в. Калюжыца Бярэзінскага раёна ( род Ваньковічаў), у в. Войстам Смаргонскага раёна (род Ходзькаў). Руіны мураваных капліц-усыпальніц захаваліся ў Раванічах Чэрвенскага раёна (род Слатвінскіх), Суле Стаўбцоўскага раёна (род Ленскіх), у Барбарове Мазырскага раёна. Драўляная капліца-усыпальніца ёсць у парку маёнтка Гняздзілава Докшыцкага раёна (род Шышкаў і род Козел-Паклеўскіх). На могілках у г.п. Узда знаходзіцца ўсыпальніца роду Завішаў у выглядзе вялікай піраміды, унутры якой крыпты. Падобныя, толькі крыху меншыя ўсыпальніцы захаваліся на могілках у Лотвічах Баранавіцкага раёна і ў Малінаўцы Маладзечанскага раёна.

Самі пабудовы захаваліся, але пахаваныя былі выцягнуты і раскіданы. Старажылы расказваюць, як камсамольцы са смехам і прыпеўкамі цягалі па вёсках парэшткі былых уладальнікаў маёнткаў. На тэрыторыі Усходняй Беларусі такім чынам знішчалі стары лад жыцця ў 1920/30-ыя гады, а на тэрыторыі Заходняй— ў канцы 1940-х гадоў. Ва ўсіх прыстойных людзей гэта выклікала абурэнне, але ім было не пад сілу спыніць вандалізм новых гаспадароў. Паўсюдна людзі распавядаюць як Бог пакараў потым разбуральнікаў.



У апошнія гады пачалася рэстаўрацыя некаторых усыпальніц і іх перабудова ў храмы


(Пральнікі Валожынскі, Багушэвічы Бярэзінскі, Абадоўцы Вілейскі раён). Поўнасцю захаваліся будынкі ўсыпальніц Ажэшкаў у Заказелі Драгічынскага, Рэйтанаў у Грушаўцы Ляхавіцкага, Шукевічаў у Начы Воранаўскага, Скірмунтаў у Моладаве Іванаўскага раёна. Каля храмаў (каталіцкіх і праваслаўных) ёсць пахаванні не толькі святароў, але і знатных прыхаджан ( Вішнева Валожынскі, Касута Вілейскі, Астрамечава Брэсцкі, Усялюб Навагрудскі раён). Рабіліся пахаванні і ў сутарэннях касцёлаў, як напрыклад Коцелаў і Швыкоўскіх ў вёсцы Беніца Маладзечанскага раёна.



Шматлікія магілы шляхты ёсць на большасці гарадскіх могілак


(Гродна, Пінск, Навагрудак, Ліда, Полацк, Мінск). Захаваліся і невялікія могілкі асобных шляхецкіх родаў у сельскай мясцовасці: Вайніловічаў каля Савічаў Капыльскага, Кяневічаў каля Дарашэвічаў Петрыкаўскага, Рушчыцаў каля Багданава Валожынскага, Ельскіх каля Замосця Пухавіцкага раёна).

Вылучаюцца і асобныя могільнікі сярэдняй і дробнай шляхты. Часта іх нават так называюць: Шляхецкія Могілкі ( Вараксы Стаўбцоўскага, Варонча і Руціца Карэліцкага, Мядзведзічы Ляхавіцкага, Суцін Пухавіцкага раёна). У Пеклічах Любанскага раёна ў лесе каля вёскі два могільнікі праз дарогу — адны насупраць другіх. Адны называюць Шляхецкі Могільнік, а другія —Мужыцкі Могільнік.



На тэрыторыі Беларусі акрамя праваслаўных і каталіцкіх старых могілак ёсць уніяцкія, стараверскія, іудзейскія, мусульманскія.


Некаторыя нават і сёння мясцовае насельніцтва называе « Уніяцкія могілкі» (Вардамічы і Лявонавічы Вілейскі, Слабада Крупскі, Крэва Смаргонскі раён). Вялікія яўрэйскія могільнікі захаваліся ў Зембіне Барысаўскага, Лыскаве Пружанскага, Дукоры Пухавіцкага, Лахве Лунінецкага раёна. Надмагіллі на іх розныя: камяні з надпісамі і знакамі, у выглядзе каменных саркафагаў ці церамкоў. У Новым Свержані Стаўбцоўскага раёна над магіламі зроблены скрыні з цэментных блокаў. Вылучаецца яўрэйскі могільнік у в. Ленін Жыткавіцкага р-на. Гэта такі адзіны могільнік з драўлянымі надмагіллямі, якія нагадваюць высокія дошкі з прадрапанымі надпісамі.

Старыя татарскія могільнікі ёсць ў Лоўчыцах каля Навагрудка, у Докшыцах, у Іўі, у Некрашунцах Воранаўскага раёна і інш. Ужо амаль знік татарскі могільнік каля в. Сіняўка Клецкага раёна. У Х1Х ст. ён лічыўся сакральным. Сюды ішлі маліцца не толькі мусульманкі, якія хацелі мець дзяцей, але і яўрэйкі, а часам і хрысціянкі.

Ёсць у нашай краіне і асобныя могільнікі, дзе хавалі сваіх памерлых у Х1Х —пач. ХХ ст. перасяленцы з іншых зямель. Гэта Літоўскія Могілкі (Сафійск Магілёўскага, Малькаўка Мсціслаўскага раёна), Польскія Могілкі (Багушэвічы Бярэзінскага, Латыгалічы Чашніцкага раёна). На паўночным захадзе Беларусі, у Воранаўскім і Астравецкім раёнах, ёсць могілкі карэннага літоўскага насельніцтва(Пеляса Воранаўскага, Гіры і Гервяты Астравецкага раёна). На тэрыторыі Беларусі былі раёны кампактнага пражывання немцаў (Столінскі р-н), чэхаў і ўкраінцаў (Ельскі р-н), эстонцаў (Бялыніцкі р-н), кітайцаў (Аршанскі р-н і ваколіцы Віцебска ), латышоў (Лёзненскі р-н, Віцебскі р-н).

Такім чынам, мемарыяльная спадчына Беларусі ўяўляе сабой велізарны пласт матэрыяльнай і духоўнай культуры, які патрабуе аховы, інвентарызацыі і вывучэння.

Крыніца:   http://nn.by/?c=ar&i=140708



Tags: кладбища
Subscribe
promo padolski july 27, 2013 21:05 9
Buy for 10 tokens
Рассмотрю предложения по написанию материала по организованному вами блог-туру и другие разумные формы взаимовыгодного сотрудничества с одновременной подачей на страницах ЖЖ и официальной открытой группы Padolski в "Одноклассниках" https://www.ok.ru/padolski и других моих площадках. На этот…
  • Post a new comment

    Error

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

    When you submit the form an invisible reCAPTCHA check will be performed.
    You must follow the Privacy Policy and Google Terms of use.
  • 0 comments